سازگاري زناشويي

براي توصيف سازگاري از اصطلاحات متعدّدي مانند رضايتمندي، سازش، خشنودي، موفّقيّت و كيفيّت زناشويي استفاده شده است. كيفيّت، سازگاري و رضايت‌مندي زناشويي به جاي هم به كار بسته مي‌شوند؛ با اين وجود، اغلب محققان درباره تعريف آنها اتفاق نظر ندارند (وايت[1]، استامن[2] و فارو[3]، 1994). بر اساس نظر لاكه و والاس[4] (1959) سازگاري زناشويي، برون‌سازي هر يك از همسران (زن و شوهر) در موقعيّت زمان معيّن تعريف شده است. ساير محققان استدلال مي‌كنند كه كيفيّت زناشويي با ساير متغيرهاي مربوط نيز مانند ارتباط، مغشوش مي‌شود (كرين[5]، آلگود[6]، لارسن و گريفين[7]، 1990). اسپانير (1976) كيفيّت زناشويي را به عنوان موفقيت و كنش‌وري يك ازدواج دانسته است. كيفيت زناشويي بر اساس نظر جئونگ[8]، بلمن[9]  و اسكام[10] (1992)، در قالب رضايت‌مندي در روابط زناشويي با همسر تعريف شده است.

در اينجا سنجش كنش‌وري زناشويي از طريق ابزارهاي سنجش سازگاري زناشويي مطرح است؛ سازگاري به مذاكره مداوم، ارتباط و فرايند سازش مربوط مي‌شود، در حاليكه رضايت‌مندي زناشويي بيشتر سطح ارزشيابي زودگذر در مقطعي از زمان است؛ ساگاري زناشويي را مي‌توان به عنوان منبع نظام خانواده يا حتي بخشي از نيروهاي تأمين حيات و احيا كننده خانواده دانست (لاوي، مك كابين و السن، 1987).

سازگاري زناشويي مي‌تواند به طور كامل بر كيفيت زندگي تأثير گذارد و تحقيقات انجام شده اهميت تأثير آن را بر انواع نتايج باليني مانند بهداشت رواني (وارينگ[11] و پاتن[12]، 1984)، بهداشت جسماني (چوانس[13] و بينيك[14]، 1989) و حتي طول عمر (بركمن[15] و سايمي[16]، 1979) تأييد نموده‌اند. با توجه به اهميت سازگاري زناشويي در بهداشت و سلامت، بسياري از متخصصان اين سازه را همواره مرود سنجش قرار مي‌دهند.

بخش عظيمي از تحقيقات در بيش از يك ربع قرن گذشته به بررسي پيش‌بيني كننده‌هاي عوامل اختلال در رابطه دو نفره زناشويي اختصاص يافته است (آيوب[17] و ليندن[18]، 1991؛ هاگس[19]، گالينسكي[20] و موريس[21]، 1992؛ لامك[22]، 1989). با وجود اين، نوشته نسبتاً كمي درباره پيش‌بيني سازگاري دو نفره وجود دارد (هاردستي[23] و بتز[24] 1980؛ لامك، 1989). ويلسن[25] (1976) رابطه بين پيشينه فردي و خانوادگي را بر سازگاري دو نفره مورد بررسي قرار داد و دريافت كه تنيدگي كلّي، سلامت هيجاني، دفعات ازدواج، مشكلات خانوادگي و رضايت‌مندي خانوادگي با سازگاري دو نفره در هبستگي‌هاي دو متغيّره ارتباط معناداري دارد

نيازها و عوامل خشنودي سازگاري زناشويي

نوشته‌هاي نخستين روانشناختي، بر ادارك روابط موجود بين رضايت‌مندي والدين و رضايت‌مندي  شخصي و خشنودي زناشوئي تأكيد داشته، يكي از مهمترين عوامل احساس خشنودي را سطح پائين، بلكه سطح بهينه تنيدگي مطرح نموده‌اند؛ به علاوه، اخيراً رابطه بين تغييرات روزانه و درجه احساس ارضاء سه نياز اساسي را بررسي نمودند:

احساس استقلال[1]: شخص بتواند آنچه را كه مي‌خواهد بدون اينكه احساس كند زير تأثير ديگران است انجام دهد؛

احساس شايستگي[2]: به معناي داشتن توانايي مواجهه يا مبارزه‌طلبي‌هاي در پيش روي خود است؛

احساس مرتبط بودن[3]: به معناي ميزان تجربه روابط مثبت با ديگران است.

 

2 ـ 2 ـ 1 ـ تحوّل رابطه و صميميّت

در نظريه‌هاي گوناگون تصريح شده است كه تحوّل رابطه زناشوئي از مراحل جذّابيّت يا جذب شدن، بررسي ارزشها و بازخوردهاي يكديگر، اظهار علاقه و خواستگاري كردن، آزمون و محك رابطه (در چه حدّي مي‌توان يكديگر را همراهي و نيازهاي يكديگر را ارضاء نمود)، خود گشودگي[4] انتخابي (در جهت شناخت يكديگر و اينكه چقدر شباهت وجود دارد) رهايي از اوهام و تثبيت رابطه صميمانه مي‌گذرد و در نهايت افراد تصميم مي‌گيرند كه تعهّد لازم را نسبت به يكديگر داشته باشند يا خير؛ در آن صورت است كه اين رابطه مي‌تواند با دلبستگي، گرمي، احساس ايمني و آرامش همراه شود؛ البتّه كيفيّت اين مراحل، در عمل ممكن است پيچيده‌تر و يا حدّاقل ترتيب آن در فرايند ازدواج و حتّي جدايي مردان و زنان متفاوت باشد.

در بين محقّقان درباره پذيرش صميميّت به عنوان عنصر اساسي در كيفيّت زناشويي، مناقشه‌اي وجود نداشه است (داندنوا[5] و جانسن[6]، 1994؛ مروس ـ اكين[7]، اديمون[8] و برنت[9]، 1991). تولستد[10] و استوكز (1983) مطالعه‌اي را انجام دادند كه در آن صميميّت به سه نوع فرعي تقسيم مي‌شوند: كلامي[11]، عاطفي[12] و جسماني؛ اين سه متغير هر يك به سهم خود مي‌توانستند به عنوان عوامل تأمين كننده پيوند و تعامل با سايرين و  پيش‌بيني كننده رضايتمندي زناشويي نقش مهمي داشته باشند (تولستد و استوكز، 1983؛ درير[13] 1990). ساير  مطالعات نيز با اندكي مفهوم‌پردازي متفاوت درباره صميمّت، يافته‌هاي مشابهي را گزارش نمودند (هارپر[14] و اليوت[15]، 1988؛ مروس ـ اكين و همكاران، 1991؛ بلارينگ[16]، مك الراث[17]، لفكو[18] و ويز، 1981). برقراري و تداوم  صميميّت در رابطه زناشويي يا كميّت و كيفيّت سازگاري و رضايت‌مندي زناشويي را مي‌توان با عوامل زير  مرتبط دانست:

 

2 ـ 2 ـ 2 ـ خانواده نخست و سازگاري زناشويي

نمرات پايداري زناشوئي از تأثيرات مناسب زمينه اجتماعي و اجتماع‌پذيري قبل از ازدواج افراد نيز نشأت مي‌گيرد؛ از جمله عوامل مؤثّر بر چگونگي ارزشيابي همسر و تعامل با وي، مي‌توان به بازخوردهاي مربوط به نقش جنس، اجتماع‌پذيري در زمينه رفتار زناشويي مناسب كه از راه مشاهده والدين فراهم آمده، ارزشهاي  اجتماعي و مذهبي دروني شده و مجموعه باورها و جهت‌گيري‌هاي كنوني ناشي از تجارب پيشين اشاره نمود.

ريشه‌هاي روابط در خانواده نيز مانند روابط خوب با پدر و مادر تا حدّي با موفّقيّت و سازگاري زناشوئي مرتبط بوده است (وامبولدت[19] و ريز[20]، 1989)؛ بر همين اساس مشخّص شد كه زنان داراي پدر با خصوصيات گرم و پرورش دهنده، به مردان و به ويژه به شوهر خود اعتماد بيشتري و زنان داراي پدر سرد، منزوي و اجتنابي به مردان و از جمله شوهر خود كمتر اعتماد داشته‌اند؛ به همين شكل مردان داراي مادران سرد يا ناپايدار در شيوه‌هاي برقراري روابط، زنان را بيشتر مضطرب مي‌سازند و ارتباط آنها ممكن است مشكلاتي را در پي داشته باشد. با وجود اين، پاره‌اي از شواهد دالّ بر اين بوده است كه افراد تمايل دارند همسر مشابه با والدين خود را انتخاب كنند؛ شايد بدين دليل باشد كه روابط دوستانه و محبت‌آميز، نخست از والدين آموخته مي‌شود.

توانش‌هاي اجتماعي[21] مانند آغاز و ادامه ارتباط به شكل صحيح، مذاكره و گفتگو و حلّ تعارضها به شكل دوستانه كه نخست در خانواده آموخته مي‌شود؛ نيز ويژگيهاي نسبتاً پايداري هستند كه افراد به هنگام ازدواج از آن برخورداند و به كانون زندگي مشترك مي‌‌آورند. برخي افراد ممكن است توانش‌هاي اجتماعي و سازگاري ضعيفي داشته باشند و حتّي به رغم توانش‌هاي همسر خود در اين زمينه‌ها، ازدواجشان، كيفيّت مناسبي نداشته باشد. همچنين ممكن است عدّه‌اي برخلاف مشكلات و كاستيهاي يكي از همسران، از رابطه مناسب و توأم با رضايت برخوردار باشند.

 

2 ـ 2 ـ 3 ـ وضعيّت اقتصادي

نتايج تحقيقات درباره رابطه وضعيّت اقتصادي با كيفيّت زناشويي تناقض‌آميز بوده است. به عنوان مثال بوث، جانسن، وايت و ادواردز[22] (1984) دريافتند كه افزايش وضعيّت اقتصادي زنان، احتمال افزايش طلاق يا جدايي را در پي داشته است؛ با وجود اين، تحقيق آنها بيشتر به بررسي وضعيّت اقتصادي به عنوان پيشايند طلاق پرداخته است تا رابطه بين آن و سازگاري دو نفره؛ برخي از محققّان نيز معتقدند كه وضعيت اقتصادي با سطح سازگاري دو نفره يا زناشويي رابطه‌اي ندارد (آيوب و ليندن، 1991؛ كروهان[23] و وروف[24]، 1989).

 

2 ـ 2 ـ 4 ـ سلامت جسماني

نيازها و مشكلات مربوط به سلامت جسماني، ممكن است زمان و انرژي و توجّهي كه بايد بر روابط زناشويي متمركز شود را به خود اختصاص دهد و كيفيّت هيجاني مناسب مورد نياز در رابطه زناشويي را زير تأثير قرار دهد. در يكي از مطالعات انجام شده درباره رابطه بين ازدواج و سلامت جسماني، مشخّص شد كه رضايتمندي زناشويي با سلامت همسران سنين بالا مرتبط نبود بلكه با سلامت سنين متوسط و جواني ارتباط داشت (فارل[25] و ماركيدز[26]، 1985). به عبارت ديگر همبستگي‌ها براي افراد جوان، قوي‌تر بود؛ از اين رو، رضايت‌مندي زناشويي چنانچه در سالهاي نخست ازدواج باشند و انتظار مشكلات جسماني را نداشته باشند، ممكن است با سلامت بيشتر ارتباط داشته باشد.

 

2 ـ 2 ـ 5 ـ سلامت هيجاني

نتايج بررسي‌هاي قبل درباره اثر سلامت هيجاني بر روابط زناشويي همواره نشان داده است كه افراد داراي مشكلات هيجاني مانند افسردگي نارضايت‌مندي بيشتري از ازدواج خود گزارش مي‌نمودند (تامپسن[27]،  ويفن[28] و بلين[29]، 1995). افراد افسرده تمايل و گرايش كمتري به استفاده از روشهاي حلّ مسئله كارآمد دارند و بيشتر از زوجهاي غيرافسرده، رفتارهاي مخرّب را پيشه خود مي‌سازند (كان[30]، كوين و مارگولين[31] 1985). به علاوه افراد افسرده روابط خود را منفي ارزشيابي مي‌كنند و هرگز با اظهارات يكديگر موافق نيستند (ليندن، هاترينگر[32] و هافمن[33]، 1983).

با وجود اين مي‌توان گفت كه بسته به جنس فرد افسرده، علايم افسردگي رابطه متفاوتي با رضايت‌مندي زناشويي دارد (اسكاميلينگ[34] و جكوبسن[35]، 1990؛ تامپسن و همكاران، 1995). تفاوتهاي مربوط جنس، ممكن است بدين علّت باشد كه بين ميزان افسردگي در زنان داراي مشكلات در رابطه صميمي، (از آنچه در مردان مشاهده مي‌شود) رابطه قوي‌تري وجود دارد (تامپسن و همكاران، 1995). از اين رو، انتظار مي‌رود كه سلامت هيجاني با سازگاري دو نفره ارتباط معناداري داشته باشد؛ ضمن اينكه در رگرسيون چند متغيّره سلسله مراتبي، سلامت هيجاني با سازگاري دو نفره در زنان مرتبط بود نه در مردان.

 

2 ـ 2 ـ 6 ـ سنّ ازدواج

معمولاً ازدواج‌هاي زود هنگام[36]، بيشتر قرباني طلاق بوده‌اند (بالاك رشنان[37]، راو[38]، لاپيه ري ـ آدامسيك[39] و كراتكي[40]، 1987). بوث، جانسون، وايت و ادواردز (1985) دريافتند افرادي كه در سنين كمتر از بيست سال ازدواج مي‌كردند، كمترين پايداري ازدواج را داشته‌اند؛ صرف نظر از طول مدّت ازدواج، نتايج منفي ازدواج زودهنگام بر پايداري زناشوئي مشهود بوده است. اين محقّقان نتايج معكوسي را براي آنهائي كه ديرتر ازدواج مي‌كنند، مشخّص نمودند. با وجود اين، فقط در هفت سال اول زندگي ممكن است مشكل وجود داشته باشد و پس از هفت سال، اثر دير ازدواج نمودن مي‌تواند كاهش يابد.

مانه كر[41] و رانكين[42] (1985) قادر نبودند به وضوح تأييد كنند كه پايداري ازدواج زير تأثير سنّ افراد به هنگام ازدواج است؛ با وجود اين، چنانچه مردان و زنان داراي حداقل تحصيلات دانشگاهي ولي مزدوج در سنين پائين، ممكن است ازدواجشان طولاني باشد، باز هم طول ازدواج آنها كمتر از افراد مشابه از نظر تحصيلات است كه ديرتر ازدواج كرده‌اند. اين مطلب به فهم بهتر سازگاري دو نفره كمك مي‌كند چون فرض مي‌شود كه طلاق نتيجه سازگاري زناشويي ضعيف است.

اگرچه سنّ فرد به هنگام ازدواج، به عنوان عامل پيش‌بيني كننده سازگاري زناشويي تأييد نشده، ارتباط آن با سازگاري كماكان مورد انتظار بوده است چرا كه عملكرد ضعيف در ايفاي نقش در ازدواج زودهنگام، بيشتر ديده مي‌شود (بوث، جانسن، وايت و ادواردز، 1986) و عملكرد ناكافي در ايفاي نقش با سطوح پائين سازگاري زناشويي مرتبط است و آن الگوهاي ضعيف مداوم نيز احتمالاً در گسيختگي رابطه، مشاركت  داشته‌اند.

 

2 ـ 2 ـ 7 ـ جنس

بررسي‌هاي قبلي سازگاري دو نفره عموماً نشان مي دهد كه وضعيت جنس افراد، پيش‌بيني كننده سازگاري نمي‌باشد (اسميت[43]، 1985) براي نمونه اسميت دريافت كه بين سازگاري زناشويي گروه‌هاي زنان و مردان تفاوتي وجود ندارد. با وجود اين فاورز[44] (1991) كه در بررسي سازگاري دو نفره و رضايت‌مندي زناشويي مشاهده كرد كه مردان بيش از زنان، ازدواج خود را با توجه به شاخص‌هاي مالي، والديني، خانواده، دوستان و شخصيت همسر خود مثبت‌تر گزارش نمودند.

با اين وجود مشخّص نشده است كه گزارشهاي مثبت از گستره‌هاي خاصّ زندگي زناشويي (رضايتمندي زناشويي)، مستقيماً حاكي از سازگاري دو نفره بالا باشد. پاره‌اي شواهد براي حمايت از هر دو جهت (ارتباط قوي و ضعيف افراد با سازگاري زناشويي) وجود دارد.

 

2 ـ 2 ـ 8 ـ نقش جنس

ارتباط گرايش همسران به داشتن خصوصيات زني[45] و مردي[46] همسران با تغيير طولي در رضايت‌مندي زناشوئي و رفتار حلّ مسئله، مورد بررسي قرار گرفت و نتايج نشان داد كه نخست، به نسبت كمينه بودن وجود رگه‌هاي مردي در مردان، رضايت‌مندي زناشويي زنان نيز كاهش مي‌يافت؛ دوّم، گرايش به خصوصيات مردي و زني با رفتار حلّ مسئله به ويژه در توالي‌هاي رفتاري مرتبط با پاسخهاي شوهر به رفتارهاي منفي زن همپراشي[47] داشت؛ در نهايت ساير رفتارهاي شوهر و متغيّرهاي رفتاري كه به طور مستقل به تغيير در رضايت‌مندي زنان مي‌انجاميدند (به جاي نقش جنس)، ميانجي[48] رابطه بين ويژگيهاي مردي شوهر و تغيير در رضايتمندي زنان نمي‌باشد؛ نتايج به دست آمده از اين جهت مهم هستند كه ارزش متغيّرهاي فردي و بين فردي در كيفيّت پيشرفت يا از هم پاشيدگي[49] ازدواجها را مشخّص مي‌سازد (برادبوري و فينچام[50]، 1993).

 

2 ـ 2 ـ 9 ـ ويژگيهاي شخصيت

روابط زناشويي مي‌تواند از عوامل مختلف اثر پذيرد؛ برخي از مهمترين آنها، رگه‌هاي شخصيت، سبك‌هاي هيجاني، ارتباطي، تجربي، بازخوردي و انگيزشي  فرد هستند كه در طيّ زمان ثابت فرض شده‌اند (كاستا و مك گري، 1992).

در دهه‌هاي اخير تأثير شخصيت بر تعامل در روابط احساسي و صميمانه دو نفره، توّجه زيادي را به خود جلب نموده است (كل، كل و دين[51]، 1980؛ ديويز[52] و اواتوت[53]، 1987؛ ديتارك[54] و ميلر[55]، 1986؛ فيلسينگر[56]، 1980؛ فيلسينگر و لامك، 1983؛ فيلسينگر و ويلسن[57]، 1983؛ فرانزويي[58]، ديويز و يانگ[59]، 1985)